استفاده جمهوری اسلامی از میراث تاریخی ایران برای مشروعیت‌بخشی به حکومت

جمهوری اسلامی ایران، که پیش‌تر میراث پیشااسلامی را ناسیونالیستی و ضددینی می‌دانست، اکنون برای مقابله با انزوای سیاسی و بحران اقتصادی، به تاریخ باستانی ایران روی آورده و از آن برای تهییج افکار عمومی و مشروعیت‌بخشی به خود استفاده می‌کند.

مقامات جمهوری اسلامی ایران، در اقدامی که پیش‌تر از سوی بنیان‌گذار آن، آیت‌الله خمینی، و جانشینش، آیت‌الله خامنه‌ای، ناسیونالیستی و مخالف با ارزش‌های اسلامی تلقی می‌شد، اکنون به‌طور فزاینده‌ای به تاریخ و تمدن باستانی ایران برای اهداف تبلیغاتی خود استناد می‌کنند.

این تغییر رویکرد به‌ویژه در بحبوحه انزوای بین‌المللی، بحران‌های اقتصادی و اعتراضات داخلی تشدید شده است. رئیس‌جمهور و وزیر امور خارجه ایران در سخنانی جداگانه از "تمدن هفت‌هزار ساله" ایران یاد کرده و تأکید کرده‌اند که "ایران وارث تمدنی دست‌کم شش‌هزار ساله است و مهاجمان آمده و رفته‌اند، اما این کشور پایدار مانده است."

در گذشته، دوران پیشااسلامی نقش چندانی در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی نداشت. آیت‌الله خمینی ملی‌گرایی را ضداسلامی می‌دانست و فرهنگ ایران باستان در دوران او تا حد زیادی به حاشیه رانده شد. جانشین او، آیت‌الله خامنه‌ای نیز، در دهه‌های ۱۹۹۰ برگزاری جشن‌های نوروز در تخت جمشید را ممنوع کرده بود. اما با گذشت زمان و تشدید رویارویی‌های داخلی، رویکرد حکومت تغییر کرد و نمادهای پیشااسلامی، از جمله شخصیت‌های تاریخی و پادشاهان باستانی، به شکلی محتاطانه وارد گفتمان عمومی شدند.

نمونه‌های این تغییر رویکرد در رویدادهای اخیر مشهود است؛ از درخواست آیت‌الله خامنه‌ای برای پخش سرود ملی "ای ایران" در یک مراسم مذهبی (که البته با تغییراتی در متن همراه بود)، تا نصب ماکت نقش برجسته‌ای از به زانو درآمدن امپراتور رومی والریانوس (Valerianus) در مقابل شاپور اول ساسانی (Shapur I) در میدان انقلاب تهران در دسامبر گذشته. این اقدامات و همچنین استفاده از شعارهایی مانند "ایران دوباره به زانویت درخواهد آمد" در سطح شهر، نشان می‌دهد که حکومت تلاش می‌کند تا پیوندی میان درگیری‌های کنونی و شکوه باستانی ایران برقرار کند.

حامیان آیت‌الله خامنه‌ای نیز شروع به به تصویر کشیدن او در سبک پادشاهان باستانی ایران کرده‌اند، که اگرچه او را مستقیماً با کوروش کبیر یا داریوش بزرگ مقایسه نمی‌کنند، اما پیام بصری آن کاملاً روشن است. این رویکرد با هدف گسترش پایگاه سیاسی نظام و جلب حمایت مردمی که از محافظه‌کاری مذهبی فاصله گرفته‌اند، انجام می‌شود. با این حال، تظاهرات گسترده‌ای که در دسامبر سال گذشته و ژانویه امسال کشور را فرا گرفت، نشان داد که این تلاش‌ها در جلب رضایت عمومی چندان موفق نبوده است.